Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση (Π.Ευδοκίμωφ)

counter

Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση

Aπό: Ευδοκίμωφ, Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη παράδοση, μτφρ. Στέλλα Κ. Πλευράκη, εκδ. Ίδρυμα ο Ευαγγελιστής Μάρκος, Θεσσαλονίκη 1991.

Η Θεολογία των Πατέρων στο Μυστήριο της Θείας Οικονομίας

[...]

4. Το Άγιο Πνεύμα.

Η Simone Weil βρήκε μια, πέρα για πέρα, αληθινή εικόνα: «Καλέστε το Πνεύμα καθαρά και απλά. Κάθε επίκληση και μια κραυγή. Όταν είμαστε άρρωστοι από δίψα, όταν πεθαίνωμε από δίψα, δεν έχομε πια στο νου μας το πώς θα πιούμε, ούτε γενικά το πώς πίνει κανείς νερό, αλλά μόνο το ίδιο το νερό αυτό. Αυτή όμως η εικόνα του νερού είναι η ίδια μια κραυγή όλου του είναι μας»(19).

Οι Πατέρες εκφράζουν την αλήθεια αυτή με θεολογικούς όρους• όταν όμως πρόκειται για το Άγιο Πνεύμα, αρνούνται τις συνηθισμένες εκφράσεις, μιλούν μια διαφορετική γλώσσα, γεμάτη από έναν απεριόριστο θαυμασμό, από ένα είδος μέθης. Το Πνεύμα κατέρχεται στον κόσμο, αλλά το Πρόσωπό του κρύβεται σ' αυτήν ακόμη την επιφάνειά Του. Δε φανερώνεται παρά μόνο στις δωρεές και τα χαρίσματά Του. Το μεγάλο μυστήριο Το καλύπτει. Οι εικόνες Του στην Αγία Γραφή είναι ακαθόριστες και φευγαλέες: πνοή, πυρ, μύρο, χρίσμα, περιστερά, φλεγόμενη βάτος. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος λέει: «Ελθέ το περιπόθητον Όνομα και θρυλούμενον, λαληθήναι δε παρ' ημών, όπερ ης, ή γνωσθήναι, οποίος ή ποταπός, όλως ημίν ανεπίδεκτον»(20). Τότε στα Θεοφάνεια κατέρχεται από τον ουρανό εν είδει Περιστεράς και αναπαύεται πάνω στον Ιησού. Στις φανερώσεις Του, είναι μία κίνηση «προς τον Ιησού» με σκοπό να τον κάνη ορατό και φανερό. Η παρουσία Του κρύβεται εν τω Υιώ, όπως και η πνοή και η φωνή που σβύνουν μπροστά στο λόγο που κάνουν ν' ακουστή. Αν ο Υιός είναι η εικόνα του Πατρός και το Άγιο Πνεύμα η εικόνα του Υιού, το Πνεύμα, λένε οι Πατέρες, είναι το μόνο που δεν έχει την εικόνα Του σ' ένα άλλο Πρόσωπο, είναι ουσιαστικά μυστηριώδες.

5. Ή Τριαδική οικονομία του μυστηρίου της σωτηρίας.

Η Εκκλησία είναι θεμελιωμένη ταυτόχρονα πάνω στη θεία Ευχαριστία και στην Πεντηκοστή. Ο Λόγος και το Πνεύμα, «αι δύο χείρες του Πατρός», κατά την έκφραση του Αγίου Ειρηναίου, είναι αδιαίρετοι στην ενέργειά Τους, που αποκαλύπτει τον Πατέρα, και εν τούτοις άρρητα διακρινόμενοι. Το Πνεύμα δεν είναι υποταγμένο στον Υιό, δεν είναι έργο του Λόγου, είναι ο άλλος Παράκλητος, όπως το λέει ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός: «Είναι ο άλλος Παράκλητος, σα νάταν ένας άλλος Θεός». Στις δύο οικονομίες, του Υιού και του Πνεύματος, βλέπομε την αμοιβαιότητα και την αλληλοσυμπλήρωση, αλλ' η Πεντηκοστή δεν είναι μια απλή συνέπεια ούτε μια συνέχεια της Ενσαρκώσεως. Η Πεντηκοστή έχει όλη την αξία της καθεαυτή, είναι η δεύτερη πράξη του Πατρός ο Πατήρ αποστέλλει τον Υιό και τώρα αποστέλλει το Άγιο Πνεύμα. Όταν τελειώνη την αποστολή Του, ο Χριστός επανέρχεται προς τον Πατέρα, για να κατεβή προσωπικά το Άγιο Πνεύμα. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος υπογραμμίζει τον προσωπικό χαρακτήρα της αποστολής του Αγίου Πνεύματος: «Το Πνεύμα το Άγιον, ... ουχ ως μη θέλον πεμπόμενον ή διανεμόμενον, αλλ' ως δι' ενός της Τριάδος, αυτού του Υιού, τα τω Πατρί δοκούντα ως οικεία θελήματα εκπληρούν»(21). Ταυτόχρονα μας παρηγορεί για την ορατή απουσία του Χριστού. Η λέξη Παράκλητος σημαίνει «αυτόν που καλείται κοντά μας», αυτόν που βρίσκεται «στο πλευρό μας» ως υπερασπιστής μας, συνήγορος και μάρτυρας της σωτηρίας που μας έδωσε ο Χριστός.

Η Πεντηκοστή εμφανίζεται ως το έσχατο τέλος της τριαδικής οικονομίας του μυστηρίου της σωτηρίας. Ακολουθώντας τους Πατέρες μπορούμε να πούμε επίσης ότι ο Χριστός είναι ο Μέγας Πρόδρομος του Αγίου Πνεύματος. Ο Άγιος Αθανάσιος γράφει: «Διά τούτο ο Λόγος και Υιός του Πατρός ενωθείς σαρκί, γέγονε σαρξ, άνθρωπος τέλειος, ίνα οι άνθρωποι ενωθέντες Πνεύματι, γένωνται εν Πνεύμα. Αυτός ούν εστι Θεός σαρκοφόρος, και ημείς άνθρωποι πνευματοφόροι»(22). Για τον Άγιο Συμεών το Νέο Θεολόγο «αυτό ήταν ο σκοπός και το τέλος όλης της ενσάρκου οικονομίας του Χριστού, δια να λάβουν Πνεύμα Άγιον εις τας ψυχάς τους, εκείνοι όπου πιστεύουν εις αυτόν»(23). Επίσης ο Νικόλαος Καβάσιλας γράφει: «Τι γαρ το έργον και αποτέλεσμα των του Χριστού παθών και έργων και λόγων; Ει τις προς αυτά θεωρεί, ουδέν έτερον ή η του Αγίου Πνεύματος εις την Εκκλησίαν επιδημία»(24). Ο ίδιος ο Κύριος λέει: «συμφέρει υμίν ίνα εγώ απέλθω ... και εγώ ερωτήσω τον Πατέρα και άλλον Παράκλητον δώσει υμίν» (Ιωάν. 14,16). Έτσι η Ανάληψη του Χριστού είναι η κατ' εξοχήν επίκληση, γιατί είναι θεία• ο Υιός παρακαλεί τον Πατέρα να στείλη το Άγιο Πνεύμα και, εις απάντηση αυτής της παρακλήσεως, ο Πατήρ στέλνει το Πνεύμα και πραγματοποιεί την Πεντηκοστή. Η ολοκληρωμένη αυτή θεώρηση των οικονομιών δεν ελαττώνει καθόλου τον κεντρικό χαρακτήρα του απολυτρωτικού έργου του Χριστού, της θυσίας του Αμνού, αλλά προσδιορίζει την προοδευτική τάξη των γεγονότων και δείχνει τον Υιό και το Πνεύμα, καθένα ιδιαίτερα στην προσωπική Του μεγαλοπρέπεια και διάσταση, καθένα στην υπηρεσία του άλλου σε μια αμοιβαία λειτουργία που συμπίπτει με τη Βασιλεία του Πατρός.

Κατά την εγκόσμια αποστολή του Χριστού η σχέση των ανθρώπων προς το Άγιο Πνεύμα πραγματοποιείται μόνο δια του Χριστού και εν τω Χριστώ. Αντίθετα, μετά την Πεντηκοστή η σχέση προς το Χριστό επιτυγχάνεται μόνο δια του Αγίου Πνεύματος.

Πραγματικά, στην εποχή του Ευαγγελίου o Χριστός ήταν ιστορικά ορατός, ήταν ενώπιον των μαθητών Του. Η Ανάληψη καταργεί την ιστορική ορατότητα - «Έτι μικρόν και ο κόσμος με ουκέτι θεωρεί» (Ιωάν. 14,19) - και κατά τούτο η αναχώρηση του Κυρίου είναι πραγματική. Αλλ' η Πεντηκοστή αποδίδει στον κόσμο τη μυστική παρουσία του Χριστού και Τον φανερώνει τώρα -όχι ενώπιον των μαθητών αλλά-εντός των μαθητών, στις καρδιές τους. «Έρχομαι προς υμάς ... » (Ιωάν. 14, 18) «και ιδού εγώ μεθ' υμών ειμί πάσας τας ημέρας έως της συντέλειας του αιώνος» (Ματθ. 28, 20)• η παρουσία του Κυρίου είναι τόσο πραγματική όσο και η αναχώρηση Του. «Εν εκείνη τη ημέρα (της Πεντηκοστής) γνώσεσθε υμείς ότι εγώ εν τω Πατρί μου και ημείς εν εμοί καγώ εν υμίν» (Ιωάν. 14, 20). Αυτή η εσωτερική προσέγγιση ενεργείται ακριβώς διά του Αγίου Πνεύματος, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος: «Η αγάπη του Θεού εκκέχυται εν ταις καρδίαις ημών δια Πνεύματος Αγίου» (Ρωμ. 5,5). Διά του Αγίου Πνεύματος κράζομε «Αββά, ο Πατήρ» και προφέρομε το Όνομα του Ιησού.

Στην έκφραση «άλλος Παράκλητος» φαίνεται σχεδόν η εξομοίωση που κάνει ο Χριστός της ελεύσεως του Αγίου Πνεύματος με τη δική Του επάνοδο. Αυτός ο άλλος Παράκλητος είναι ακριβώς άλλος και όχι έτερος, άλλος, αλλ' όχι νέος• σχεδόν ο ίδιος, αλλ' ωστόσο με άλλο τρόπο φανερούμενος. Τώρα είναι περισσότερο μοναδικός, γιατί σ' αυτόν ταιριάζει ο λόγος που αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, «ίνα μένη μεθ' υμών εις τον αιώνα», καθώς επίσης ο λόγος που αναφέρεται στο Χριστό, «και ιδού εγώ μεθ' υμών ειμί πάσας τας ημέρας έως της συντέλειας του αιώνος». Ο Παράκλητος είναι ταυτόχρονα ο Χριστός πάνω στον οποίο αναπαύεται το Πνεύμα και είναι το Πνεύμα εκείνο που μαρτυρεί και φανερώνει το Χριστό μέσα στην αδιαίρετη αμοιβαιότητα και αλληλοσυμπλήρωσή Τους.

Έτσι η Πεντηκοστή αρχίζει την ιστορία της Εκκλησίας, εγκαινιάζει την Παρουσία και πραγματοποιεί πριν από την ωρισμένη ώρα τη Βασιλεία. Το Άγιο Πνεύμα μας ενσωματώνει στο σώμα ως «συγκληρονόμους» του Χριστού, μας καθιστά «υιούς εν τω Υιώ» και εν τω Υιώ μας φανερώνει τον Πατέρα. Το Πνεύμα της υιοθεσίας ενεργεί τη θεία υιοθεσία, και ο Άγιος Ειρηναίος δίδει στην Εκκλησία το όνομα «υιός του Θεού», παιδί δηλ. υιοθετημένο από τον Πατέρα.

Σύμφωνα με το Β' Κορ. 3,17 - 18 -«ο δε Κύριος το Πνεύμά εστιν ου δε το Πνεύμα Κυρίου, εκεί ελευθερία. Ημείς δε πάντες ανακεκαλυμμένω προσώπω την δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι την αυτήν εικόνα μεταμορφούμεθα από δόξης εις δόξαν, καθάπερ από Κυρίου Πνεύματος» - κοντά στην κυριότητα του Χριστού τοποθετείται η κυριότητα του Πνεύματος. Η ταύτιση της Βασιλείας με το Πνεύμα, συχνή στους Πατέρες(25), αναφέρεται σε μια διαφορετική γραφή της Κυριακής προσευχής• στη θέση του «ελθέτω η Βασιλεία σου» υπάρχει, «ελθέτω το Πνεύμα σου το Άγιον». Αυτή η επίκληση φανερώνει την τελευταία πράξη του μυστηρίου της σωτηρίας, την επιστροφή προς τον Πατέρα και την υπέρτατη κυριότητά Του: «Όταν δε υποταγή αυτώ τα πάντα, τότε και αυτός ο Υιός υποταγήσεται τω υποτάξαντι αυτώ τα πάντα, ίνα η ο Θεός τα πάντα εν πάσιν» (Α' Κορινθ. 15,28), «όταν παραδώ την βασιλείαν τω Θεώ και Πατρί» (Α' Κορινθ. 15,24). Η ιδέα της Εκκλησίας-Σώματος περνά στην ιδέα της Εκκλησίας-Οικογενείας, Εκκλησίας - Οίκου του Πατρός, κατά την εικόνα της Αγίας Τριάδος.

6. Το Άγιο Πνεύμα Υποστατοποίηση της Αγιότητας, Δοτήρας και Βασιλεία.

Το Πνεύμα είναι Πανάγιο όχι από οικειοποίηση της αγιότητος αλλά από την ίδια τη φύση Του. Εάν κάθε θείο Πρόσωπο είναι άγιο, προσδιορίζει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, το Πνεύμα είναι αυτή ακριβώς η Αγιότητα του Θεού(2). Το ίδιο για τον Άγιο Βασίλειο «η Αγιότητα είναι ουσιαστικό στοιχείο της φύσεως του». Έτσι κατά τους Πατέρες το Πνεύμα είναι η υποστατοποίηση της Αγιότητας.Η εγκόσμια αποστολή του Αγίου Πνεύματος ως ανεξάρτητης Πηγής δωρεών και χαρισμάτων, εξαγνισμού και αγιότητας, κάνει τους Πατέρες να διακρίνουν μέσα στο χάρισμα τη χάρη και το Δοτήρα της χάριτος, το Πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, και για το λόγο αυτό, για την Ανατολή, το Άγιο Πνεύμα δεν υποβιβάζεται σε σύνδεσμο μεταξύ του Πατρός και του Υιού.

Πραγματικά η αγάπη είναι έμφυτη σ' όλα τα Πρόσωπα, «η τε γαρ ζωή της άνω φύσεως αγάπη εστίν»(27). Σχετικά με την αγάπη το Πνεύμα προσδιορίζεται ως Δοτήρας της αγάπης. Το ζωοποιό Πνεύμα, η ίδια Του ενέργεια, ενεργοποιεί τη ζωή της αγάπης, την αιώνια κίνησή της στο εσωτερικό της Τριάδος. Κατά τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, το Πνεύμα είναι «η Πατρός τε και Υιού προαιώνιος χαρά»(28) που οι Τρεις μαζί αναπαύονται, η ενότητα της αγάπης είναι η ενότητα των Τριών Μονάδων. Το Πνεύμα μαζί με τον Πατέρα συναγαπά και μαζί με τον Υιό συναγαπάται, δεν είναι η Αγάπη αλλά το Πνεύμα της Αγάπης πού πνέει και κάνει με κάθε θείο Πρόσωπο τη δωρεά στο άλλο κατά την εικόνα του Δοτήρα.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αποκαθαίρει τις υψηλές περί Θεού θεωρίες του μεσαιωνικού αυγουστινιανισμού από κάθε ολίσθημα προς τις «δυάδες» στον κόλπο της Αγίας Τριάδος. Το Άγιο Πνεύμα είναι το Πνεύμα της Αγάπης, χωρίς να ελλαττώνεται ωστόσο η δική Του υποστατική πραγματικότητα και χωρίς να αμβλύνεται η τριαδική αντινομία. Ο Νικόλαος Καβάσιλας συνεχίζει με την ίδια ορμή τη θεολογική του σκέψη και επιμένει στην ανατολική έννοια της «συνεργίας», η οποία ξεπερνά το πρόβλημα του προορισμού από μέρους του Θεού των εκλεκτών στην αιώνια δόξα και μακαριότητα και κάθε τραγική αντίθεση της ελευθερίας και της χάριτος. «Η ελευθερία και η χάρη είναι δύο φτερά που ανυψώνουν τον άνθρωπο στη Βασιλεία των Ουρανών», λέει ο Άγιος Μάξιμος. Αυτή, η βασιλική ελευθερία, δωρεά του Αγίου Πνεύματος, δε σημαίνει καθόλου ότι ο άνθρωπος θα γίνη η αιτία της σωτηρίας του• μαρτυρεί μόνο την αλήθεια του πατερικού γνωμικού: «Ο Θεός μπορεί να κάνη τα πάντα εκτός από το να αναγκάση τον άνθρωπο να τον αγαπήση». Εάν ο δυτικός αυγουστινιανισμός τονίζη τη σωτηρία δια πίστεως, ο ανατολικός αυγουστινιανισμός περνά στη σωτηρία με την αγάπη.

Για το λόγο αυτό, στη ζωή της Εκκλησίας το Άγιο Πνεύμα είναι ο Δοτήρας της αγάπης μέσα μας, «έκκαυσις άπαυστος και κόλλησις της ψυχής προς τον Θεόν»(29). Αυτή την ιδιότητα του Αγίου Πνεύματος• εδραιώνει η προσευχή της Εκκλησίας, που είναι η κραυγή που το καλεί, η επίκληση. Και αυτή η δέηση - επίκληση εισακούεται πάντοτε, γιατί το Άγιο Πνεύμα είναι Δοτήρας και Δωρεά. Οι Πατέρες λένε ότι ο Θεός ακούει όλες τις προσευχές χωρίς να περιμένη αιτήσεις, εκτός από την αίτηση του Αγίου Πνεύματος. Ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ει ουν υμείς, υπάρχοντες πονηροί, οίδατε δόματα αγαθά διδόναι τοις τέκνοις υμών, πόσω μάλλον ο Πατήρ ο εξ ουρανού δώσει Πνεύμα αγαθόν τοις αιτούσιν αυτόν;» (Λουκ. 11,13). Η άρνηση θάταν αντίθετη προς αυτή την ίδια τη φύση του Δοτήρα.

Ο Άγιος Βασίλειος ανακεφαλαιώνει κατά ένα θαυμάσιο τρόπο την ενέργεια του Πνεύματος προς το ανθρώπινο γένος: «Χριστού επιδημία και το Πνεύμα προτρέχει. 

Ένσαρκος παρουσία και το Πνεύμα αχώριστον. Ενεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα ιαμάτων, δια του Πνεύματος του Αγίου. Δαίμονες απηλαύνοντο εν τω Πνεύματι του Θεού. Διάβολος κατηργείτο συμπαρόντος του Πνεύματος. Αμαρτιών απολύτρωσις εν τη χάριτι του Πνεύματος ... η εκ νεκρών εξανάστασις, τη ενεργεία του Πνεύματος»(30). Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας επιμένει στην προσωπική παρουσία του Αγίου Πνεύματος στην ψυχή που αγιάσθηκε απ' Αυτό: «Εν δε τοις πιστεύουσιν εις Χριστόν ου δαδουχίαν απλώς, την από του Πνεύματος, αλλ' αυτό κατοικείν το Πνεύμα και εναυλίζεσθαι τεθαρρήκαμεν»(31). Η προσευχή που απευθύνεται προς το Άγιο Πνεύμα, «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε», του ζητά: «Ελθέ και σκήνωσον εν ημίν».

Η διαφορετική γραφή της Κυριακής προσευχής κάνει τον Ευάγριο να λέη, «ελθέτω η βασιλεία σου, τουτέστι το άγιο Πνεύμα»(32). Με την έννοια αυτή «αναζήτηση της Βασιλείας του Θεού» σημαίνει «αναζήτηση του Αγίου Πνεύματος», του «ενός ού εστιν χρεία», και για το λόγο αυτό, κατά τον Άγιο Σεραφείμ του Σάρωφ, ο σκοπός της χριστιανικής ζωής είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος(33), και κατά τον Άγιο Ειρηναίο, «όπου το Άγιον Πνεύμα, εκεί η Εκκλησία»(34). Η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος, λέει το Ευαγγέλιο, δε θα συγχωρηθή, γιατί αντιτίθεται προς αυτό το ίδιο το μυστήριο της θείας οικονομίας αφού το Άγιο Πνεύμα είναι η Πηγή, ο Δοτήρας των τριαδικών θεουργικών ενεργειών, οι οποίες ακριβώς πραγματοποιούν το μυστήριο της σωτηρίας.

7. Το Άγιο Πνεύμα «μυστική πραγματικότητα» της καινής κτίσεως.

Ένεκα της πτώσεως η ενέργεια του Θεού αποξενώθηκε από την ανθρώπινη φύση. Κατά τον Άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας, το Πνεύμα άγγιζε τους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης στο σύντομο χρόνο της προφητείας, ύστερα τους εγκατέλιπε(35). Στο επόμενο στάδιο, κατά την αποστολή Του στον κόσμο, ο Χριστός απονέμει την ιερατική εξουσία στο Σύλλογο των Αποστόλων και τους δίνει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος: «Ενεφύσησε και λέγει αυτοίς• λάβετε Πνεύμα Άγιον» (Ιωάν. 20,22). Δεν Το δίδει προσωπικά στον καθένα, αλλά στην Εκκλησία ως Σώμα, που τη στιγμή εκείνη το εκπροσωπούσε ο Σύλλογος. Είναι μια παρουσία του Αγίου Πνεύματος μέσω των δωρεών και των χαρισμάτων Του, η φανέρωσή Του δεν είναι ακόμη υποστατική αλλά περισσότερο ενεργητική.

Στα Θεοφάνεια το Άγιο Πνεύμα, ορατό απ' όλους, κατέρχεται πάνω στην ανθρώπινη φύση του Ιησού και αναπαύεται εκεί. Την ημέρα της Πεντηκοστής κατέρχεται στον κόσμο υποστατικά ως Πρόσωπο και ενεργεί μυστικά στην ανθρώπινη φύση, γίνεται μυστική πραγματικότητα της ανθρώπινης φύσεως. Συνεπώς ενεργεί μέσα μας, μας κινεί, μας δυναμώνει και, καθώς μας αγιάζει, μας μεταδίδει κάτι από την προσωπική Του φύση. Χωρίς να συγχέεται, το Άγιο Πνεύμα ταυτίζεται με μας, γίνεται η άλλη ύπαρξη της ζωής μας εν Χριστώ, πιο στενή σε μας (πιο πολύ κοντά μας) από μας τους ίδιους. Πραγματικά, η Περιστερά που αναπαύεται πάνω στον Υιό, τώρα αναπαύεται πάνω σε καθένα από τους «υιούς εν τω Υιώ», «σαν να ήταν η χάρη ομοούσια με τον άνθρωπο», σημειώνει ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος. Αυτή είναι η επάνοδος στην κανονική κατάσταση της φύσεως: «Αγίω Πνεύματι, πάσα η κτίσις καινουργείται, παλινδρομούσα εις το πρώτον»*.Μ' αύτή τη μυστική πραγματικότητα, που η Εκκλησία ζη μέσα στο ιερατικό και λειτουργικό της μυστήριο, έρχεται σε αντίθεση προς κάθε στατική κατεστημένη οντολογία• οι ζωοποιές ενέργειες του Αγίου Πνεύματος την καθιστούν πραγματικά, ουσιαστικά δυναμική.

---

Σημειώσεις

19. «Attente de Dieu», Paris 1950,. 214.

20. «Hymnes», Ι, S C, 156, σ. 150.

21. «Traités théologiques et ethiques», τόμος Ι.

22. «Περί της ενσάρκου επιφανείας του Θεού Λόγου», P G 26, 996 C.

23. «Συμεών του Νέου Θεολόγου τα Άπαντα», Εκδ. Ζαγοραίου - Ρηγοπούλου, 1886-1969, σ. 179.

24. «Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας», Κεφ. 37, 3, SC 4, 228.

25. Ευαγρίου, «Λόγος περί προσευχής» νη'. Γρηγ. Νύσσης, «Εις την Κυριακήν προσευχήν», Ρ G 44, 1157 C. Μαξίμου Ομολογητού, «Ερμηνεία της Κυριακής προσευχής», P G 90, 884 Β.

26. «Θησαυρός και περί Αγίας Τριάδος».

27. Γρηγ. Νύσσης, «Περί ψυχής και Αναστάσεως λόγος», P G 46,96 C.

28. «Κεφάλαια φυσικά», 36, Ρ G 150, 1145 Β.

29. Διαδόχου Φωτικής, «Ρ' κεφάλαια πρακτικά γνώσεως και διακρίσεως πνευματικής» ιστ', Φιλοκαλία Αστέρος, 1957, σ. 239.

30. «Περί του Αγίου Πνεύματος» 19,49, P G 32, 157 ΑΒ. Πρβλ. και αυτόθι 16, 37, Ρ G 32, 133.

31. «Εις το Ευαγγέλιον του Ιωάννου» 5, 2, Ρ G 73, 757.

32. «Λόγος περί προσευχής» νη', P G 79, 1180. Πρβλ. και Ι. Hausherr, «Les leçons d'un contemplatif», «Le traité de l' oraison», Ευαγρίου του Ποντικού, 1960, σ. 83.

33. Νικοδ. Γκατζιρούλη, Αρχιμ., «Ο Σεραφείμ του Σάρωφ», Έκδ. Αστέρος, σ.67.

34. «Κατά αιρέσεων» ΙΙΙ, 24, 1.

35. P G 73, 757 A. 

* Σ. Μ. Αναβαθμοί α' ήχου, αντίφωνο β'

Η ευχή και το Άγιον Πνεύμα

counter

^{Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού}

Η διδασκαλία του παππού μας Ιωσήφ και του Γέ­ροντος μας Έφραίμ, αποτελεί συνέχεια της διδασκα­λίας του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Η πείρα του Γέροντος μας Εφραίμ εις την νοεράν προσευχήν, όπως μας την παρέδωσεν, αποτελεί συνέχεια όλης της νηπτικής ασκητικής παραδόσεως.

Λέγει ο Γέροντας Εφραίμ: «Η καρδία του άνθρωπου είναι το κέντρον των υπέρ φύσιν, των κατά φύσιν και των παρά φύσιν κινήσεων. Τα πάντα ξεκινούν από την καρδίαν. Εάν η καρδία του ανθρώπου καθαρισθή, τότε βλέπομεν τον Θεόν. Ο Θεός είναι αθεώρητος· ο Θεός είναι Πνεύμα. Δύναται όμως να βασιλεύση εις την καρδίαν του ανθρώπου, όταν γίνη αυτή καθαρόν δοχείον.

Διά να γίνη δεκτικόν δοχείον η καρδία του ανθρώπου, πρέπει να γίνη καθαρή. Δηλαδή, να γίνη καθαρή από ακάθαρτους λογισμούς. Διά να καθαρισθή όμως η καρδιά, πρέπει να μπη εις αυτήν κάποιο φάρμακον. Το φάρμακον αυτό είναι η νοερά προσευχή. Όπου πηγαίνει ο βασιλεύς, διώκονται οι εχθροί· και όταν μπη εις την καρδιά ο Χριστός, το όνομα Του το Άγιον, φυγαδεύονται των δαιμόνων οι φάλαγγες. Όταν ενθρονισθή μέσα καλά-καλά ο Χριστός, τότε υπάκουουν τα πάντα.

Έτσι και το κράτος της καρδιάς μας. Έχει μέσα εχθρούς· έχει επαναστάσεις· έχει λογισμούς· έχει πάθη και αδυναμίες· έχει τρικυμίες και ταραχές. Όλα εις την καρδίαν του ανθρώπου.

Διά να μπόρεση αυτό το κράτος της καρδιάς να καθησύχαση και να υποταχθή, πρέπει να έρθη ο Χριστός, ο Βασιλεύς, με τις στρατιές του να κυρίευση το κράτος· να διώξη τον εχθρόν, τον διάβολον· να καθυποτάξη κάθε ανησυχία από πάθη και αδυναμίες· να βασιλεύση σαν αυτοκράτωρ, σαν παντοδύναμος. Τότε αυτό, κατά τους πατέρας, λέγεται καρδιακή ησυχία. Να βασιλεύη η προσευχή χωρίς να διακόπτεται. Η προσευχή να έχη δημιουργήσει την καθαρότητα και την ήσυχον καρδίαν».

Ο μεγάλος αγώνας του ανθρώπου είναι να επαναφέρη τον νουν, που μετεωρίζεται με τις αισθήσεις έξω εις τα κτίσματα, μέσα εις την καρδίαν μας, εις το ταμείον των λογισμών. Ο μεγαλύτερος διδάσκαλος εις τον άνθρωπον, διά το Ιερόν αυτό έργον, είναι η νοερά προσευχή. Η χάρις του Αγίου Πνεύματος, η οποία προσελκύεται διά της ευχής, μας διδάσκει όλα όσα χρειαζόμεθα.

Ο καλύτερος βοηθός, κατά την ώραν της εξόδου της ψυχής από τον κόσμον αυτόν, είναι η νοερά προσευχή. Διότι την ευχήν αυτήν θα χρησιμοποιή η ψυχή, εφ' όσον βέβαια την γνωρίζει. Η ψυχή θα είναι οπλισμένη με την δύναμη της προσευχής, με το ακαταμάχητον Όνομα του Χριστού, το όποιον τρέμουν οι δαίμονες και δεν μπορούν να πλησιάσουν την ψυχήν.

Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με.

Προσπάθησε πάντα η ευχή του Ιησού Χρίστου να επενδύη όλα τα έργα σου· κάθε πνοή και κάθε νόημα. Ω τότε πόσο θα ευφραίνεται η καρδία σου! Πόσο θα χαίρεσαι, διότι θα ανεβαίνη ο νους εις τα ουράνια.

Διά τούτο μην αμελής να λέγης:
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με.

Όταν ψάλης θα κατανοής τα ψαλλόμενα· θα έχης όρεξιν και φωνήν ικανήν και ταπείνωσιν διά να αποδίδης καθώς αρμόζει τα λόγια του Θεού.
Διά τούτο μην άδικης άλλο την ψυχήν σου, αλλά και ψάλλων λέγε ενδόμυχα την ευχήν·
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.

Όταν εργάζεσαι ας μην απορροφάται όλη σου η δύναμις εις την εργασίαν, αλλά να λέγης -ψιθυριστά και την ευχήν. Τότε και τα έργα σου θα είναι ορθά, χωρίς λάθη, καθαρά από λογισμούς και η απόδοσις της εργασίας σου θα είναι μεγαλύτερα.
Λέγε λοιπόν την ευχήν του Ιησού Χρίστου, διά να ευλογούνται τα έργα σου·
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.

Το Πνεύμα το Άγιον σκεπάζει την ψυχήν που εύχεται. Εισέρχεται μέχρι τα βάθη της ψυχής, ελέγχει όλον τον εσωτερικόν κόσμον της ψυχής και τον κατευθύνει προς το θέλημα του Θεού το Άγιον . Τότε μόνον η ψυχή έχει την δύναμιν να ειπή μαζύ με τον Προφήτην. «Ευλογεί η ψυχή μου τον Κύριον και πάντα τα εντός μου, το όνομα το Άγιον αυτού» (Ψαλ. 102, 1). Λέγε λοιπόν την ευχήν διά να έχης την σκέπην του Άγιου Πνεύματος.

Όταν το Πνεύμα το Άγιον καλύπτει την ψυχήν σου αισθάνεσαι μιά πληρότητα και μιά ταπείνωσιν. Δεν επηρεάζεσαι από την αδικία, την ειρωνεία ή τον επαίνον.
Ζης σε μιά ατμόσφαιρα πνευματική που δεν εισέρχεται εύκολα ο ιός της αμαρτίας. Ο πνευματικός ανακρίνει τα πάντα, αυτός δε υπ' ουδενός ανακρίνεται.
Το Πνεύμα το Άγιον σου δίδει άλλα μάτια και άλλην κρίσιν.
Λέγε συνεχώς την ευχήν, διά να ζης άνετα μέσα σε κάθε περιβάλλον·
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.
Ως άνθος αμάραντον και δένδρον ευσκιόφυλλον πεφυτευμένον παρά τας διεξόδους των υδάτων του Άγιου Πνεύματος γίνεται η ψυχή σου όταν λέγης·
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.

Λέγε την ευχήν και άφησε την χάριν του Άγιου Πνεύματος να εισέλθη εις τα βάθη της ψυχής σου. Γίνε τότε άγρυπνος θυρωρός του οίκου της ψυχής σου και θεατής των ενεργειών του Άγιου Πνεύματος και λέγε μετ' ευφροσύνης·
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.
Το Πνεύμα το Άγιον είναι η ευλογία όλου του κόσμου.
Το Πνεύμα το Άγιον είναι το φως και η ζωή της ψυχής, η όποια ανυμνεί και δοξολογεί από τα βάθη αυτής το Όνομα της Αγίας Τριάδος. Αμήν.

---

^{Απόσπασμα από το βιβλίο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής
Ιερά Μονή Καρακάλλου Άγιον Όρος
Εκδόσεις Ορθόδοξος Κυψέλη}

+

Το άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη και την Παπική παράδοση

counter

Αρχιμ. Μελέτιος Βαδραχάνης

ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΠΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΠΗΓΗ:http://pmeletios.com/ar_meletios/despotikes_eortes/to_agio_pneyma_sthn_or8odo3h_kai_thn_papikh_paradosh.html

Α΄. Το  Filioque δημιούργησε μία άβυσσο μεταξύ Ορθοδοξίας και Παπισμού.

 Γράφει ο αείμνηστος αρχιμ. Σπυρίδων Μπιλάλης στο έργο του «Η αίρεσις του Filioque» τομ.1ος, σ. 15 και εξής ότι το δόγμα της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος έχει άμεση σχέση με την θεολογία της Αγίας Τριάδος. Συνεπώς η αίρεση του Filioque, επειδή διαστρέφει την κατ’ εξοχή θεολογία περί Αγίας Τριάδος, δεν είναι μία απλή δογματική διαφορά αλλά άβυσσος μεταξύ Ορθοδοξίας και Παπισμού. Όπως παρατηρεί ο Vladimir Lossky «Ολόκληρη η τριαδολογία κρέμεται από το θέμα της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος».  

Οι Λατίνοι πρόσθεσαν στο «Πιστεύω», στο σημείο που λέγει ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, την φράση «και εκ του Υιού», λατινιστί Filioque, διαστρέφοντας έτσι την τριαδολογία των Οικουμενικών Συνόδων της αδιαίρετης Εκκλησίας. Η διδασκαλία του Filioque έχει την αρχή της σε αρχαίους Λατίνους πατέρες του 4ου και 5ου αιώνα, θεσπίσθηκε επίσημα σε συνόδους του Τολέδου (547 και 589), το 767 στο Φραγκικό Κράτος, και το 1014 υιοθετήθηκε επίσημα από όλον τον Παπισμό.  Έτσι έχουμε διαφορετική ομολογία πίστεως στο βάπτισμα και την θεία λειτουργία.

Πως λοιπόν θα έχουμε «την ενότητα της πίστεως και την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, όταν οι Λατίνοι συνεχίζουν να διατηρούν την προσθήκη αυτή στο «Πιστεύω». Μια προσθήκη αυθαίρετη, αδικαιολόγητη, θεολογικά ανακριβής και βλαβερή. Διασπά την Παράδοση των Οικουμενικών Συνόδων, δημιουργεί σύγχυση στα διακριτικά χαρακτηριστικά των προσώπων της Αγίας Τριάδος και οδηγεί τους ανθρώπους να αποπροσωποποιήσουν και να υποβιβάσουν το Άγιο Πνεύμα. Προσθέτει στο Θεό κάτι που δεν είναι ουσιαστικό, ούτε φυσικό, εφ’ όσον εξαιρείται το Πνεύμα, ούτε υποστατικό, εφ’ όσον είναι κάτι το κοινό με στον Πατέρα και τον Υιό. Πως λοιπόν θα γίνει πραγματικότητα το «εις Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα (Εφεσ. 4,5) και πως «το Filiouqe δεν είναι κώλυμα για την ένωση» όπως είπε ο πατριάρχης Αθηναγόρας (Ορθόδοξος Τύπος, 10-6-1970, σελ. 5);
 

Β΄. Το Tριαδικό του Θεού και οι σχέσεις των προσώπων της Αγίας Τριάδος.

 Για να μιλήσει κανείς για την εκπόρευση του Πνεύματος από ορθοδόξου απόψεως όπως και για την αίρεση του Filiouqe, πρέπει πρώτα να παρουσιάσει τις βιβλικές και πατερικές θέσεις για τις ενδοτριαδικές (εσωτερική ζωή θεότητας) και εξωτριαδικές (εν χρόνω δράσεις και αποστολές στην κοσμική ιστορία) σχέσεις των θείων προσώπων.

Ο Θεός όπως μας αποκαλύπτει η αγία Γραφή και αναλύουν οι Πατέρες είναι Τριαδικός. Είναι μία ουσία αλλά τρία πρόσωπα ή υποστάσεις. Αυτό είναι ένα μυστήριο ακατανόητο στο νου μας. Πως ο Θεός είναι ένας και συγχρόνως τρία πρόσωπα. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, όταν μιλά για την Αγία Τριάδα, λέγει νήστεψε, εξομολογήσου, προσευχήσου, κοινώνησε για να σε φωτίσει ο Θεός, όσο γίνεται, να κατανοήσεις το μυστήριο του Τριαδικού Θεού.

Επίσης η Γραφή μας αποκαλύπτει ότι τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος έχουν σχέσεις μεταξύ τους στην εσωτερική ζωή της θεότητας· ο Πατήρ γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Πνεύμα το Άγιο. Όταν λέμε γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Πνεύμα οι λέξεις γέννηση και εκπόρευση πρέπει ν’ αποφορτισθούν από κάθε ανθρώπινη σημασία και προσέγγιση. Δεν πρέπει να προσπαθούμε να τις κατανοήσουμε με όσα συμβαίνουν σε μας. Οι σχέσεις των προσώπων της Αγίας Τριάδος δεν είναι ανάλογες με αυτές που ισχύουν στους ανθρώπους. Ο Πατήρ είναι αγέννητος, πάντα πατέρας και ποτέ υιός, ενώ οι άνθρωποι γεννηθήκανε και πριν γίνουν πατέρες υπήρξαν υιοί. Στους ανθρώπους υπάρχει πάντοτε διαφορά ηλικίας μεταξύ πατέρα και υιού. Στον Θεό όμως δεν συμβαίνουν αυτά. Ο Πατήρ συνεχώς και αχρόνως γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Πνεύμα το Άγιο. Ανέκαθεν και αχρόνως και αϊδίως ο Υιός και το Πνεύμα συνυπάρχουν με τον Πατέρα.

Η πατρότητα, η γέννηση και η εκπόρευση είναι τρόποι υπάρξεως των υποστάσεων ή των προσώπων στον Τριαδικό Θεό. Αν συγχέουμε τις ιδιότητες των υποστάσεων, όπως συμβαίνει με το Filioque, περιπίπτουμε στην αίρεση του Σαβελλιανισμού, κατά την οποία ο Θεός ενεργεί άλλοτε ως Πατήρ, άλλοτε ως Υιός και άλλοτε ως Πνεύμα. Λέγει ο Γρηγόριος Νύσσης «Πάντα όσα έχει ο Πατήρ, του Υιού έστι πλην της αιτίας· πάντα δε όσα του Υιού και του Πνεύματος πλην της υιότητος (Λόγος 34,10·P.G. 36,252 Α). Το πρόσωπο του Πατρός και όχι η φύση είναι η αρχή και η πηγή των άλλων δύο προσώπων κατά τους πατέρες της Ανατολής. Οι βιβλικές εκφράσεις «Πνεύμα Θεού» και «Πνεύμα Υιού» φανερώνουν την ενότητα της ουσίας της Τριάδος. Η φράση του «Πιστεύω» «Πνεύμα… το εκ του Πατρός εκπορευόμενον» αποκαλύπτει την διάκριση των υποστάσεων. Η φράση « ‘εκπορεύεται’ εκ του Πατρός δι’ Υιού», την οποίαν υιοθέτησαν πολλοί πατέρες, για την Ορθόδοξη Ανατολή δεν σημαίνει αιτία, αλλά είναι σύνδεσμος εσωτερικής αλληλεξαρτήσεως και ενότητας δια τις εξωτερικές δράσεις και αποστολές της Τριαδικού Θεού στον κόσμο.


Γ΄. Η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος.

Η αγία Γραφή όπως μας αποκαλύπτει ότι ο Πατήρ γεννά τον Υιό, έτσι μας αποκαλύπτει και ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα. «Όταν δε έλθη ο παράκλητος ον εγώ πέμψω υμίν παρά του πατρός, το Πνεύμα της αληθείας ό παρά του πατρός εκπορεύεται, εκείνος μαρτυρήσει περί εμού· (Ιω. 15,26). Αν η γέννηση του Υιού δεν πρέπει να νοείται ανθρώπινα, η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος παραμένει εντελώς ακατάληπτος. Η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος συμβαίνει συνεχώς και αχρόνως όπως και η γέννηση του Υιού. Πάντως στην Γραφή είναι ξεκάθαρο ότι η εκπόρευση δεν συγχέεται με τη γέννηση. Διότι αν συνέβαινε αυτό θα υπήρχαν στην θεότητα δίδυμα αδέλφια.

Ούτε εκπορεύεται εκ του Υιού το Άγιο Πνεύμα όπως δέχονται οι παπικοί. Ξεκάθαρα στο χωρίο που αναφέραμε λέγεται ότι ο Χριστός πέμπει τον Παράκλητον. Και τον πέμπει παρακαλώντας τον Πατέρα να τον δώσει (Ιω. 14,16). Άλλο εκπόρευση και άλλο πέμψη. Η εκπόρευση είναι άχρονη καθ’ υπόσταση ύπαρξη του Αγίου Πνεύματος. Η πέμψη είναι χορηγία των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος εν χρόνω, δηλαδή μετά την ανάληψη του Χριστού. Όταν λέμε κατά την Πεντηκοστή κατέβηκε το Πνεύμα, δεν εννοούμε ότι προηγουμένως δεν υπήρχε, αλλά ότι τώρα δόθηκε η δυνατότητα στον άνθρωπο να οικειωθεί τις δωρεές του.

Σε κάθε εξωτερική της ενέργεια η Αγία Τριάδα παρουσιάζεται αδιαίρετη και ομοούσια. Εμφανίζει κοινή δράση, ενέργεια και αλληλεξάρτηση. Υιός και Πνεύμα αποστέλλουν αμοιβαία αλλήλους, όπως και ο Πατέρας αποστέλλει αυτούς.

Όπως ο Χριστός πέμπει το Πνεύμα έτσι και το Πνεύμα πέμπει τον Χριστό στον κόσμο και στο δημόσιο κήρυγμά του. «…και νυν Κύριος απέστειλέ με και το Πνεύμα αυτού» (Ησ. 48,16). «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ, ου είνεκεν έχρισέ με· ευαγγελίσασθαι πτωχοίς απέσταλκέ με, ιάσασθαι τους συντετριμμένους την καρδίαν, κηρύξαι αιχμαλώτοις άφεσιν και τυφλοίς ανάβλεψιν, αποστείλαι τεθραυσμένους εν αφέσει, κηρύξαι ενιαυτόν Κυρίου δεκτόν» Ησ. 6,1 και Λκ. 4,18-19). Το Πνεύμα είναι αυτό που πραγματοποίησε την ενσάρκωση του Χριστού (Λκ. 1,35), τον έχρισε επίσημα στη βάπτιση (πρβλ. τον τίτλο Χριστός ή Μεσσίας), τον οδήγησε στην έρημο ν’ ασκηθεί και να παλέψει με τον σατανά (Μαρκ. 1,12), τον έστειλε κατά την μεταμόρφωση στην «έξοδό» του, δηλαδή στη θυσία του και στο θάνατό του (Λκ. 9,31).

Και μετά την Πεντηκοστή, ενώ αποστέλλεται από τον Υιό, Εκείνο είναι που θα φέρει το κήρυγμα του Χριστού σ’ όλο τον κόσμο και κείνο είναι που θα μεταβάλλει τον άρτο και οίνο σε Σώμα και Αίμα Χριστού καθιστώντας τον Χριστό μυστηριακά πάντοτε μαζί μας. Αν ο σκοπός της ενσάρκωσης είναι η αποστολή του Αγίου Πνεύματος κατά την ημέρα της Πεντηκοστής, ο σκοπός της Πεντηκοστής είναι η συνέχιση της ενσάρκωσης του Χριστού μέσα στην Εκκλησία κατά τον καθαγιασμό των τιμίων δώρων στην Θεία Ευχαριστία όπως προαναφέραμε.

Ας ευχαριστήσουμε και ας δοξολογήσουμε τον Τριαδικό Θεό, διότι μέσα στην Ορθοδοξία διαφυλάχτηκε η ορθή θεολογία περί Αγίας Τριάδος.

ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΑΠ. ΒΑΔΡΑΧΑΝΗΣ
ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ

Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Παράδοση

counter


Aπό: Ευδοκίμωφ, Το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη παράδοση, μτφρ. Στέλλα Κ. Πλευράκη, εκδ. Ίδρυμα ο Ευαγγελιστής Μάρκος, Θεσσαλονίκη 1991.

Η Τριαδική Θεολογία

Στην αρχή του τριαδικού Μυστηρίου ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συνοψίζει τις τρεις μεγάλες αρχές της παραδόσεως, α) Κάθε γνώση του Θεού εξαρτάται εξ ολοκλήρου από την ελεύθερη ενέργεια της θελήσεώς Του. β) Στη συνέχεια, ο Λόγος που έγινε άνθρωπος αποκαλύπτει στην Εκκλησία, της οποίας είναι η Κεφαλή, το Μυστήριο των Τριών θείων Προσώπων. Πραγματικά, η Εκκλησία γνωρίζει τον ιστορικό Χριστό που σταυρώθηκε, αναστήθηκε και δοξάστηκε, δέχεται την κυριακή προσευχή και γνωρίζει τον Υιό που διακρίνεται από τον Πατέρα• ακούει την υπόσχεση για τον «άλλο Παράκλητο» που πρόκειται να κατεβή και τον δέχεται την ημέρα της Πεντηκοστής. Πάνω από κάθε θεωρία ή φιλοσοφία, η Εκκλησία εξαγγέλλει την τριαδική οικονομία του μυστηρίου της σωτηρίας με το κήρυγμά της και τη ζη άμεσα μέσα στον τύπο του βαπτίσματος, μέσα στο Σύμβολο της πίστεώς της, μέσα στη Λειτουργία της και τα ιερά της μυστήρια. Αργότερα θα σφυρηλατήσουν οι Πατέρες τα θεολογικά επιχειρήματα, για να ανατρέψουν τις αιρέσεις και να προσδιορίσουν τη δογματική ορθοδοξία της θείας Αλήθειας, γ) Υπάρχει τέλος και η αρχή της Μοναρχίας του Θεού. Ο Πατήρ αναλαμβάνει υπεύθυνα και βεβαιώνει την ενότητα των Τριών Προσώπων μέσα σε μια τέλεια αγάπη, μέσα στη μια φύση. Η γέννηση του Υιού και η εκπόρευση του Πνεύματος φανερώνουν πρώτ' απ’ όλα το ομοούσιό τους με τον Πατέρα, που είναι η πιο φανερή έκφραση της θεότητάς τους και της τέλειας Ισότητος των Τριών.

1. Ή Παλαιά. Διαθήκη.

Η Παλαιά Διαθήκη παραδέχεται έναν αυστηρό μονοθεϊσμό, που διακηρύττει καθαρά ο Μωϋσής: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός ημών είς εστιν». Οι υπαινιγμοί του μυστηρίου της Τριάδος φαίνονται αμυδρά. Η αλήθεια του ξεπερνά κάθε δυνατότητα κατανοήσεως και γι' αυτό αποκαλύπτεται κατά θείο τρόπο. Αυτό είναι το βασικό διακριτικό γνώρισμα του χριστιανισμού από την ειδωλολατρεία, τον Ιουδαϊσμό και τον Ισλαμισμό, που θεωρούν το μυστήριο του Ενός και Τριαδικού Θεού τελείως παράλογο.

Κατά τους Πατέρες δεν μπορεί κανείς να ξεδυαλύνη το μυστήριο της Αγίας Τριάδος στην Π. Δ. παρά μόνο με το φως των Ευαγγελίων. Κατά τους Εβραίους τα περισσότερα κείμενα (Γεν. 3,22. 11,7) αναφέρονται στη συνομιλία του Θεού με τους αγγέλους. Κατά τον Φίλωνα επίσης ο Άγγελος του Γιαχβέ είναι ο Λόγος με την έννοια της μονοθεϊστικής του θεολογίας, αυτός που κυβερνά τον κόσμο. Κατά τους Πατέρες όμως πρόκειται περί συνομιλίας μεταξύ των θείων Προσώπων, και ο Θεοδώρητος βλέπει στον Άγγελο του Γιαχβέ το δεύτερο Πρόσωπο της Τριάδος. Σχολιάζοντας το «Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος» ο Άγιος Αθανάσιος προσδιορίζει ότι «ότε δοξολογούσι τα Σεραφίμ τον Θεόν, λέγοντα τρίτον Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ, Πατέρα και Υιόν και Άγιον Πνεύμα δοξολογούσι»(20). «Το γαρ τρίτον τα τίμια ζώα ταύτα προσφέρειν την δοξολογίαν Άγιος, Άγιος, Άγιος λέγοντα, τας τρεις υποστάσεις τελείας δεικνύντα εστίν, ως και εν τω λέγειν το Κύριος, την μίαν ουσίαν δηλούσιν»(20α). Ο Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης ερμηνεύει το ακαθόριστο των κειμένων με τη θεία παιδαγωγική: «Έτι δε και συνεσκιασμένως ερρέθη, εκείνο λογίζεσθαι χρή, ότι Ιουδαίοις τοις εις πολυθεΐαν ρέπουσι νομοθετών ουκ εδοκίμασε διαφοράν προσώπων εισαγαγείν ίνα και μη διάφορον φύσιν εν ταις υποστάσεσιν είναι δογματίσαντες, εις ειδωλολατρείαν εκκυλισθώσιν, αλλά το της μοναρχίας εξ αρχής μαθόντες μάθημα, κατά μικρόν το των υποστάσεων αναδιδαχθώσι δόγμα το πάλιν εις ενότητα φύσεως ανατρέχον»(21). Έτσι οι προφητείες που αναφέρονται στο Μεσσία, καθώς και στα ονόματά Του, Εμμανουήλ, Θαυμαστός, Σύμβουλος, Θεός ισχυρός, Άρχων Ειρήνης, Σοφία και Λόγος, θα ερμηνευτούν μόνο από Αυτόν που θα τις συγκεντρώση στο Πρόσωπό Του, το Χριστό, Υιό του Θεού, Θεάνθρωπο και δεύτερο Πρόσωπο της Τριάδος.

Για τη μυστικιστική ιουδαϊκή σκέψη η Τορά δεν είναι ένας απλός κώδικας εντολών και νόμων αλλά ένα Πρόσωπο ζωντανό. Αν όμως για τους Ιουδαίους μένη ακόμη τραγικά ανώνυμο, για τη χριστιανική πίστη ο Χριστός το προσωποποιεί κάνοντας από το νόμο, που οδηγείται στο πλήρωμά Του, τη χάρη.

2. Η Καινή Διαθήκη.

Τα Ευαγγέλια περιέχουν την πλήρη αποκάλυψη της Τριάδος. Από τον Ευαγγελισμό ακόμη, ο άγγελος προφητεύει την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και προσδιορίζει το όνομα του βρέφους, «διό και το γεννώμενον άγιον κληθήσεται υιός Θεού» (Λουκ. 1, 35). Η Βάπτιση του Κυρίου κάνει να λάμψη η εκθαμβωτική φανέρωση της Τριάδος. Στον αποχαιρετιστήριο λόγο Του ο Υιός αναφέρεται στον «άλλο Παράκλητο», το Άγιο Πνεύμα το «εκ του Πατρός εκπορευόμενον». Στην τάξη του Βαπτίσματος «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», το «όνομα» στον ενικό φανερώνει το δόγμα. «Εν δε όνομα των τριών, υποδηλούν την μίαν φύσιν της Αγίας Τριάδος», σχολιάζει ο Ζιγαβηνός(22). Ο Απόστολος Παύλος διατυπώνει την ευλογία: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος μετά πάντων υμών» (Β' Κορινθ. 13,13), και ο Απόστολος Πέτρος γράφει «εκλεκτοίς παρεπιδήμοις διασποράς ... κατά πρόγνωσιν Θεού Πατρός, εν αγιασμώ Πνεύματος, εις υπακοήν και ραντισμόν αίματος Ιησού Χριστού» (Α' Πέτρ. 1,1-2).

3. Ή πρώτη διαμόρφωση της διδασκαλίας της Εκκλησίας με τη θεολογία των Πατέρων.

Μέσα στη χριστιανική γραμματεία, από τη Διδαχή ακόμη, βλέπομε παντού την τριαδική διατύπωση, όπως είναι η επίκληση του βαπτίσματος με την τριπλή κατάδυση, οι ευλογίες και οι λειτουργικές δοξολογίες. Στη Δύση εκείνος πού διαμορφώνει τον τύπο «τρία Πρόσωπα, μία ουσία»(23) –tres personae, una substabtia - είναι o Τερτυλιανός. Στην Ανατολή ο Θεόφιλος Αντιοχείας χρησιμοποιεί πρώτος τον όρο της Τριάδος: «Η Τριάς, του Θεού και του Λόγου αυτού και της Σοφίας αυτού»(24).

Πριν από την Σύνοδο της Νικαίας, ωστόσο, το δόγμα δεν είναι ούτε φανερό, ούτε συγκεκριμένο, ενώ η αντίδραση κατά των τριαδικών αιρέσεων είναι γενική.

Ο Αλέξανδρος Αλεξανδρείας, βοηθούμενος από το νεαρό διάκονό του Αθανάσιο, κατηγορεί τον Άρειο, που καταδικάστηκε στην Α' Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας (325). Η Σύνοδος αυτή διακηρύττει τον Υιό «γεννηθέντα εκ του Πατρός Μονογενή, τουτέστιν εκ της ουσίας του Πατρός ... ομοούσιον τω Πατρί ... ». Η Β' Οικουμενική Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως (381) καταδικάζει το Μακεδόνιο και διακηρύττει το Πνεύμα ως «το Άγιον, το Κύριον, το ζωοποιόν, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον, τον συν Πατρί και Υιώ συμπροσκυνούμενον και συνδοξαζόμενον». Το ομοούσιο του Υιού και του Αγίου Πνεύματος προς τον Πατέρα διακηρύχτηκε με την μεγαλύτερη ενάργεια από τον Αθανάσιο, τους Καππαδόκες, τον Κύριλλο Ιεροσολύμων, το Χρυσόστομο, τον Επιφάνιο, τον Κύριλλο Αλεξανδρείας.

«Ουκούν εν μεν τοις ανθρώποις, επειδή διακεκριμένη εστίν η εν τοις αυτοίς επιτηδεύμασιν εκάστου ενέργεια, κυρίως πολλοί ονομάζονται, εκάστου αυτών εις ιδίαν περιγραφήν κατά το ιδιότροπον της ενεργείας αποτεμνομένου των άλλων. Επί δε της θείας φύσεως, ουχ ούτως εμάθομεν, ότι ο Πατήρ ποιεί τι καθ' εαυτόν, ου μη συνεφάπτεται ο Υιός. Ή πάλιν ο Υιός ιδιαζόντως ενεργεί τι χωρίς του Πνεύματος. Αλλά πάσα ενέργεια η θεόθεν επί την κτίσιν διήκουσα, και κατά τας πολυτρόπους εννοίας ονομαζόμενη, εκ Πατρός αφορμάται και δια του Υιού πρόεισι, και εν τω Πνεύματι τω Αγίω τελειούται»(25), διδάσκει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης. Ο Άγιος Βασίλειος ανακεφαλαιώνει: «Έστι μεν γαρ ο Πατήρ, τέλειον έχων το είναι και ανενδεές, ρίζα και πηγή του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, έστι δε ο Υιός εν πλήρει θεότητι ζων Λόγος, και γέννημα του Πατρός ανενδεές• πλήρες δε και το Πνεύμα, ου μέρος ετέρου, αλλά τέλειον και ολόκληρον εφ' εαυτού θεωρούμενον»(26).

[...]

---

Σημειώσεις

20. «Περί της ενσάρκου επιφανείας του Θεού Λόγου» 10, ΡG 26, 1000.

20α. «Έκθεσις Πίστεως», ΡG 25, 220.

21. Επιστολαί II, 143, ΡG 78, 589 Α.

22. «Εις Ματθαίον» 28, 19, ΡG 129, 764.

23. PL II, 180, 1080.

24. «Προς Αυτόλυκον» Β', 15, ΒΕΠ 5, 32.

25. Περί του μη είναι τρεις Θεούς», ΡG 45, 125 ΒC

26. Ομιλία 24, «Κατά Σαβελλιανών» 4, ΡG 31, 609.

Το Άγιο Πνεύμα στην Αγία Γραφή.

counter

Το Άγιο Πνεύμα είναι η πηγή της αλήθειας. Ο Ιησούς αναφέρει στην Αγία Γραφή: "και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει έναν άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, επειδή δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, επειδή μένει μαζί σας και θα είναι μέσα σας" (Ιωάννης 14, 16-17).

Η αποδοχή του Αγίου Πνεύματος αναφέρεται ως αναγέννηση. Ο Ιησούς αναφέρει στην Αγία Γραφή: "Σε διαβεβαιώνω απόλυτα πως αν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να μπει στη βασιλεία του Θεού. Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα κι εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι Πνεύμα. Μην θαυμάσεις ότι σου είπα. Πρέπει να γεννηθείτε από επάνω" (Ιωάννης 3, 5-7).

Για να λάβουμε το Άγιο Πνεύμα, πρώτα να το ζητήσουμε και μετά να υπακούσουμε στην καθοδήγησή Του. Ο Ιησούς αναφέρει στην Αγία Γραφή: "Αν λοιπόν εσείς που είστε πονηροί ξέρετε να δίνετε καλές δόσεις στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας ο ουράνιος θα δώσει Πνεύμα Άγιο σ’ εκείνους που ζητούν απ’ αυτόν;" (Λουκάς 11,13). Το εδάφιο Πράξεις 5,32 αναφέρει: "Κι εμείς είμαστε μάρτυρές του για τούτα τα λόγια κι ακόμα το Άγιο Πνεύμα που ο Θεός έδωσε σε όσους πειθαρχούν σ’ αυτόν."

Το Άγιο Πνεύμα είναι παρόν σε περιόδους δυσκολίας. Η Αγία Γραφή αναφέρει: "Και όταν σας παραδίνουν, μην μεριμνήσετε πως ή τι θα μιλήσετε, για τον λόγο ότι κατά την ώρα εκείνη θα σας δοθεί τι πρέπει να μιλήσετε. Επειδή δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα από εσάς" (Ματθαίος 10, 19-20).

Το Άγιο Πνεύμα μας βοηθά να λατρέψουμε το Θεό. Η Αγία Γραφή αναφέρει: "Όμως, έρχεται ώρα, και ήδη είναι, όταν οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και με αλήθεια· επειδή ο Πατέρας τέτοιου είδους ζητάει να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, κι εκείνοι που τον προσκυνούν με πνεύμα και με αλήθεια πρέπει να τον προσκυνούν" (Ιωάννης 4, 23-24)

Το Άγιο Πνεύμα δίνει τη δυνατότητα να μιλήσουμε για πνευματικά θέματα με δύναμη. Η Αγία Γραφή αναφέρει: "Αλλά θα πάρετε δύναμη, όταν έρθει επάνω σας το Άγιο Πνεύμα. Και θα είστε μάρτυρες σε μένα και στην Ιερουσαλήμ και σε ολόκληρη την Ιουδαία και στη Σαμάρεια και μέχρι το τελευταίο άκρο της γης" (Πράξεις 1,8).

ΕΥΧΗ ΜΥΣΤΙΚΗ : Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρός ἡμῶν Συμεών εὐχή μυστική, δι᾿ ἧς ἐπικαλεῖται τό Πνεῦμα τό Ἅγιον ὁ αὐτό προορῶν.

counter

Ἐλθέ τό φῶς τό ἀληθινόν, ἐλθέ ἡ αἰώνιος ζωή, ἐλθέ τό ἀποκεκρυμμένον μυστήριον, ἐλθέ ὁ ἀκατονόμαστος θησαυρός, ἐλθέ τό ἀνεκφώνητον πρᾶγμα, ἐλθέ τό ἀκατανόητον πρόσωπον, ἐλθέ ἡ ἀΐδιος ἀγαλλίασις, ἐλθέ τό ἀνέσπερον φῶς, ἐλθέ πάντων τῶν μελλόντων σωθῆναι ἡ ἀληθινή προσδοκία, ἐλθέ τῶν κειμένων ἡ ἔγερσις, ἐλθέ τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις, ἐλθέ ὁ δυνατός, ὁ πάντα ἀεί ποιῶν καί μεταποιῶν καί ἀλλοιῶν μόνῳ τῷ βούλεσθαι! Ἐλθέ ὁ ἀόρατος καί ἀναφής πάντῃ ἀψηλάφητος, ἐλθέ ὁ ἀεί μένων ἀμετακίνητος καί καθ᾿ ὥραν ὅλος μετακινούμενος καί ἐρχόμενος πρός ἡμᾶς τούς ἐν τῷ ᾅδη κειμένους, ὁ ὑπεράνω πάντων τῶν οὐρανῶν, ἐλθέ τό περιπόθητον ὄνομα καί θρυλούμενον, λαληθῆναι δέ παρ᾿ ἡμῶν, ὅπερ εἷς, ἤ γνωσθῆναι, ὁποῖος ἤ ποταπός, ὅλως ἡμῖν ἀνεπίδεκτον. Ἐλθέ ἡ αἰώνιος χαρά, ἐλθέ τό στέφος τό ἀμαράντινον, ἐλθέ ἡ πορφύρα τοῦ μεγάλου Θεοῦ καί βασιλέως ἡμῶν, ἐλθέ ἡ ζώνη ἡ κρυσταλλοειδής καί διάλιθος, ἐλθέ τό ὑπόδημα τό ἀπρόσιτον, ἐλθέ ἡ  βασίλειος ἁλουργίς καί αὐτοκρατορική ὄντως δεξιά! Ἐλθέ, ὅν ἐπόθησε καί ποθεῖ ἡ ταλαίπωρός μου ψυχή, ἐλθέ ὁ μόνος πρός μόνον, ὅτι μόνος εἰμί, καθάπερ ὁρᾷς! Ἐλθέ ὁ χωρίσας ἐκ  πάντων καί ποιήσας με μόνον ἐπί τῆς γῆς, ἐλθέ ὁ γενόμενος πόθος αὐτός ἐν ἐμοί καί ποθεῖν σε ποιήσας με, τόν ἀπρόσιτον παντελῶς! Ἐλθέ ἡ πνοή μου καί ἡ ζωή, ἐλθέ ἡ παραμυθία τῆς ταπεινῆς μου ψυχῆς, ἐλθέ ἡ χαρά καί ἡ δόξα καί ἡ διηνεκής μου τρυφή!

Εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἕν πνεῦμα ἐγένου μετ᾿ ἐμοῦ˙ ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀναλλοιώτως ὁ ἐπί πάντων Θεός, καί αὐτός μοι τά πάντα ἐν πᾶσι γεγένησαι, τροφή ἀνεκλάλητος καί εἰς ἅπαν ἀδάπανος, ἀενάως ὑπερεκχεομένη τοῖς τῆς ἐμῆς ψυχῆς χείλεσι καί ὑπερεκβλύζουσα ἐν τῇ πηγῇ τῆς καρδίας μου, ἔνδυμα ἀπαστράπτον καί καταφλέγον τούς δαίμονας, κάθαρσις διά ἀφθάρτων καί ἁγίων δακρύων ἐκπλύνουσά με, ὧν ἡ σή παρουσία, πρός οὕς παραγίνῃ, χαρίζεται. Εὐχαριστῶ σοι, τό φῶς ἀνέσπερόν μοι γεγένησαι καί ἥλιος ἄδυτος, ποῦ κρυβῆναι μή ἔχων ὁ πληρῶν τῆς σῆς δόξης τά σύμπαντα. Οὐδέποτε γάρ ἀπεκρύβης ἀπό τινος, ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἀεί κρυπτόμεθα ἀπό σοῦ, ἐλθεῖν πρός σέ μή βουλόμενοι. Ποῦ γάρ καί κρυβήσῃ ὁ μηδαμοῦ ἔχων τόπον τῆς σῆς καταπαύσεως; Ἤ διά τί, ὁ μήποτε ἀποστρεφόμενος τῶν πάντων τινά, μήτε τινά αὐτῶν ἐντρεπόμενος; Νῦν οῦν ἐνσκήνωσον, Δέσποτα, ἐν ἐμοί καί κατοίκησον καί μεῖνον ἀδιαστάτως, ἀχωρίστως μέχρι τέλους ἐν ἐμοί τῷ δούλῳ σου, ἀγαθέ, ἵνα κἀγώ εὑρεθῶ ἐν τῇ ἐξόδῳ μου καί μετά τήν ἔξοδον ἐν σοί, ἀγαθέ, καί συμβασιλεύσω σοι, τῷ ἐπί πάντων Θεῷ!  Μεῖνον, Δέσποτα, καί μή ἐάσῃς με μόνον, ἵνα ἐρχόμενοι οἱ ἐχθροί μου, οἱ ζητοῦντες ἀεί τοῦ καταπιεῖν τήν ψυχήν μου καί εὑρίσκοντές σε μένοντα ἐν ἐμοί, φεύξωνται παντελῶς καί μή ἰσχύσωσι κατ᾿ ἐμοῦ, βλέποντές σε, τόν ἰσχυρότερον πάντων, ἔνδοθεν καθήμενον ἐν τῇ οἰκίᾳ τῆς ταπεινῆς μου ψυχῆς. Ναί, Δέσποτα, ὡς ἐμνήσθης μου, ὅτε ἐν τῷ κόσμῳ ἐτύγχανον καί ἀγνοοῦντός μου αὐτός ἐξελέξω με καί ἀπό τοῦ κόσμου ἐχώρισας καί πρό προσώπου τῆς δόξης σου ἔστησας, οὕτω καί νῦν ἔνδον ἱστάμενόν με εἰς ἀεί καί ἀμετακίνητον ἐν τῇ ἐμοί οἰκήσει σου διαφύλαξον, ἵνα μή βλέπων σε διηνεκῶς ὁ νεκρός ἐγώ ζῶ, καί ἔχων σε ὁ πένης ἀεί πλουτῶ, καί βασιλέων πάντων ἔσομαι πλουσιώτερος, καί ἐσθίων καί πίνων σε καθ᾿ ὥραν ἐπενδυόμενος ἐν ἀνεκλαλήτοις ὦ καί ἔσομαι ἐντρυφῶν ἀγαθοῖς, ὅτι σύ ὑπάρχεις πᾶν ἀγαθόν καί πᾶσα δόξα καί πᾶσα τρυφή καί σοί πρέπει ἡ δόξα, τῇ Ἁγίᾳ καί Ὁμοουσίῳ καί Ζωοποιῷ Τριάδι, τῇ ἐν Πατρί καί Υἱῷ καί Ἁγίῳ Πνεύματι σεβομένῃ τε καί γνωριζομένῃ καί προσκυνουμένῃ καί λατρευομένῃ ὑπό πάντων νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων, ἀμήν. 

H Θεοτοκολογία του Παρακλητικού Κανόνα στο Αγιο Πνεύμα,του Οσίου Μαξίμου του Γραικού

counter

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Από το Παρακλητικό Κανόνα αποκομίζει κανείς
γνωσιολογικά στοιχεία για την Υπεραγία Θεοτόκο,
είτε άμεσα, ως δογματικές και ιστορικές μαρτυρίες του ποιητή, 

που υπογραμμίζουν την ορθόδοξη περί της Παναγίας διδασκαλία, 

είτε έμμεσα δια των επικλήσεων του συγγραφέα προς το πρόσωπο της, 

στο οποίο απονέμονται διάφορα εγκωμιαστικά ονόματα 

που υποδηλώνουν αντίστοιχες ιδιότητες της, όπως παρουσιάζονται στην συνέχεια.

Αγαθή, Δέσποινα Μήτερ, Αγγέλων υπάρχουσα υπερτέρα,

 Η συλλαβούσα εν παρθενική γαστρί, Αγνή-Αειπάρθενε, Γή αγία και ευλογημένη, 

Η γεννήσασα την ζωή των απάντων, Της ταπεινώσεως το όχημα, 

Γενναιοδωρίας πηγή και ευσπλαχνίας, Μητράνανδρε, Θεοχαρίτωτε Κόρη,

 Πανύμνητε Παρθένε, Μητέρα εύστοργος και καλλίστη, Θεία Μεσίτρια.

————————————————————————————————————–

Τα θεοτόκια έχουν ικετευτικό ύφος με πλούσιο διδακτικό και δογματικό περιεχόμενο

Ο ποιητής να προσεγγίζει τη Θεοτόκο σε ένα κλίμα ασφάλειας και εμπιστοσύνης και ικετεύει έχοντας ως δεδομένες τις άπειρες ευλογίες της Παναγίας.

Κύρια χαρακτηριστικά της Θεοτοκολογίας του Κανόνα είναι:

Α.Η Παναγία παρουσιάζεται ως αναμφισβήτητη Θεοτόκος

. Το γεγονός ότι γέννησε με θαυματουργικό τρόπο τον Υιό του Θεού υπενθυμίζεται στους πιστούς μέσα στο Παρακλητικό κανόνα αφού καλείται «Θεοτόκος», »« τροφός της Ζωής της ουρανίου φανείσα »

«Ἱλάσθητι, Ἀγαθή, * Σοί βοῶ, ἰλάσθητί μοι, * τῷ παραλογισμοῦ * καί ἀπροσεξίας κειμένῳ * εἰς βάθος ἀπύθμενον, Θεοτόκε Μαρία, * (α ωδή).

Β. Εξαίρεται το Αειπάρθενο της Παναγίας

. Η Παναγία αποκαλείται: «Αγνή Αειπάρθενε Κόρη». «Μητράνανδρος», «Πανύμνητος Παρθένος», «η συλλαβούσα εν παρθενική γαστρί»

Έτσι ο ποιητής υπογραμμίζει ότι η Παναγία έμεινε Παρθένος και κατά τη σύλληψη του Υιοΰ του Θεοΰ και μετά τη γέννηση του, ταυτιζόμενος πλήρως με την ορθόδοξη διδασκαλία.Συγχρόνως επιχειρεί να συγκλονίσει την την ύπαρξη του πιστού, καλώντας τον να σταθεί με σεβασμό και δέος μπροστά σ «ένα τέτοιο μυστήριο.

Γ. Η Παναγία, ως μεσίτρια, είναι συνδρομήτρια και βοηθός στον πνευματικό αγώνα του πιστού.

-Ο Κανόνας σαν προσευχητικό κείμενο με σωτηριολογικό σκοπό και περιεχόμενο, εξαίρει εμμέσως πλήν σαφώς, τον καταλυτικό ρόλο της Παναγίας στο απολυτρωτικό σχέδιο του Θεού, τη Θεία Οικονομία.

«Ῥῦσαι ἡ ἐν γαστρί * παρθενικῇ συλλαβοῦσα, * Λόγον Ὅν Πατήρ * ἀφράστως πρό τῶν αἰώνων * ἐγέννησεν ἡμῶν εἰς σωτηρίαν, Μῆτερ, * ἡμᾶς τῇ Σῇ χειρί τῆς τῆς λαγνείας δουλείας ….» (Α ωδή)

Η ελεύθερη συγκατάβαση της Μαρίας στο θέλημα του Θεού, που διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στο προαιώνιο σχέδιο της ενανθρώπησης του Υιοΰ του Θεοΰ, υπονοείται μεν αλλά δεν προβάλλεται στο Κανόνα. Απλά ο ποιητής την αποκαλεί «Ευλογημένη» και την χαιρετίζει όπως ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στον Ευαγγελισμό.

«Ἔμπλησον φωτός, Θεοχαρίτωτε Κόρη, * … * ἵνα ἄδω Σοι, ὁμοῦ τῷ Ἀρχαγγέλῳ · * Δέσποινα πάντων * χαῖρε, Εὐλογημένη» (ζ ωδή)

-Επιλέγει Να ασχοληθεί κυρίως με την ικεσία προς τη Μητέρα, τη Δέσποινα, τη Θεοτόκο, προσανατολισμένος στο προσευχητικό χαρακτήρα του ποιήματος του. Επιθυμεί να τη δοξάσει και να την ικετέψει και να τονίσει σε όλο της το μεγαλείο και την τιμή που απολαμβάνει στους αιώνες και όχι να επικεντρωθεί στην ιστορική της ύπαρξη και τις ανθρώπινες στιγμές της. Πάντως δεν επιδιώκει να την διαφοροποιήσει ή να αποχρωματίσει την ιστορικότητα της ύπαρξης της. Αντιθέτως, προβάλλει τη διαρκή παρουσία της στη ζωή των πιστών, ως Συνδρομήτρια και Βοηθό στον πολυποίκιλο πνευματικό αγώνα τους. Συνεπώς, η προσφορά της Παναγίας δεν ήταν μόνο η πράξη αυτής της συγκατάθεσης, ούτε και η γέννηση και η ανατροφή του Χρίστου ως ανθρώπου. Μέσα στο χώρο και το χρόνο είναι η μητέρα όλων των χριστιανών. Σ ‘αυτή προστρέχουν οι χριστιανοί στις θλίψεις και τις δοκιμασίες. Η μεσιτευτική και λυτρωτική της δύναμη εξαίρεται ιδιαίτερα στο Κανόνα.

Ο ποιητής ως υπόδειγμα κάθε πιστού προστρέχει σ ‘αυτή, με κραυγή ικεσίας και με αυθορμητισμό, οικειότητα και εμπιστοσύνη:

«Ἥμαρτον, Μῆτερ, * ὁ δοῦλος Σου, προσπίπτων * πλούτισον ψυχήν * Πανύμνητε, διψῶσαν * δωρήματος θείου τυχεῖν, τά νῦν αἰτοῦμαι, * ἐπάρσεως ὀφρύν εἰς ἔδαφος βαλοῦσα, * κράζω Σοι ὅπως, * τῆς ταπεινώσεως χαῖρε τό ὄχημα». (Α ωδή )

————————————————– —————————-

«Ῥῦσαι, Ἁγνή, * Κυρίου μακρυνθέντος * τάλαινος ἐμοῦ, * τοῦ σκοτασμοῦ τῆς πλάνης · * πλήν Σαῖς εὐχαῖς παντοδυνάμοις, Μῆτερ, * στερέωσον Θεοῦ ἀγάπησιν καί φόβον * ἐμοί ψυχῇ, * χαῖρε ἵνα βοῶ Σοι». (Α ωδή)

«Ῥῦσαι με τόν Σόν, * Ἀειπάρθενε, δοῦλον, * τόν φιλάμαρτον * ὑπέρ πάντας ἀνθρώπους, * πρός Σέ γάρ καταφεύγω, * Πανύμνητε Παρθένε, * ἐλπίς ἐμῆς ψυχῆς * ἐντυγχάνεις καί πόθος * ζωῆς τῆς ἐν Σοί, * Υἱῷ τε καί Θεῷ σου (η ωδή)

– Η Παναγία έχει παρρησία προς τον Υιό της: Ο Όσιος Μάξιμος υποδεικνύει στους πιστούς τη γενναιοδωρία, που έχει η Παναγία στο έργο της σωτηρίας του ανθρώπου και εμφανίζει αυτήν ως υπόδειγμα στους πιστούς.

«Γενναιοδωρίας πηγή καί εὐσπλαχνίας * ὑπάρχουσα, Ἁγνή, Υἱῷ Σου κάμψον, Μῆτερ, * τῷ πτώσει φοβερᾷ κειμένῳ καί βιοῦντι · * ὄρκους τούς πρός Αὐτόν ἀφρόνως παραβάντα * Παναμώμητε, * ποίησον ἐλεῆσαι. (Στ ωδή)

————————————————– —————————————-

«Ἐπιδρομάς ἐπ’ἐμέ ἐχθρῶν τῶν ἀοράτων * ἐκδίωξον, Ἁγνή Παρθένε, ἀπό ψυχῆς μου, * διά τῆς Σῆς, Μητράνανδρε, ἰσχύος ἀνικήτου, * τῷ δούλῳ Σου δωρίζουσα τήν θείαν πανοπλίαν * καί πνευματικήν * κάμπτουσα τόν Υἱόν Σου (στ ωδή)

————————————————– ——————————————

Τέλος η Θεοτοκολογία του Κανόνα χαρακτηρίζεται από τον νηπτικό χαρακτήρα, που είναι εμφανέστατος σε όλο το υμνογράφημα.

Στα Θεοτοκία κατατίθενται τα αιτήματα με τα δεητικά ρήματα «ικετεύω, κράζω, προσπίπτω, προστρέχω, βοώ» αλλά και η προστακτική επίκληση της λυτρωτικής μεσιτείας της Θεοτόκου όπως: «ανάδειξον, απέλασον, απάλλαξον, αξίωσον, αποδίωξον, αγίασον, κ.λ.π.

………………………………………….. ………………………………………

( Απόσπασμα από την εργασία μας «Μελετήματα στον Όσιο Μάξιμο τον Γραικό και στο έργο του)